openscience

Ο μόνιμος πάγος στο υπέδαφος της οροσειράς Αλτάι είναι ο λόγος που διατηρήθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση επί 2.500 χρόνια τα μοναδικά ταφικά οικοδομήματα των Σκυθών. Λόγω των κλιματικών μεταβολών σήμερα ο πάγος στους τύμβους λιώνει, με αποτέλεσμα οι σοροί και τα πολύτιμα κτερίσματα να κινδυνεύουν να εξαφανιστούν.

Οι αρχαιολόγοι προσπαθούν εδώ και μερικά χρόνια να σώσουν τους σημαντικότερους τάφους, δίνουν όμως μάχη με το χρόνο.

Οι άδεντρες αλλά πανέμορφες βουνοκορφές της οροσειράς Αλτάι φιλοξενούν σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας – αλλά όχι μόνο. Η οροσειρά η οποία τέμνει τη Ρωσία, την Κίνα, τη Μογγολία και το Καζακστάν κρύβει μερικούς από τους πιο καλοδιατηρημένους βασιλικούς τάφους των Σκυθών οι οποίοι κυριαρχούσαν στις στέπες της Σιβηρίας την πρώτη χιλιετία προ Χριστού. Ήταν ονομαστοί έφιπποι πολεμιστές με νομαδική οργάνωση αλλά εξαφανίστηκαν στο τέλος της αρχαιότητας.

Άφησαν όμως πίσω τους τα «κουργκάν», τους χαρακτηριστικούς τύμβους οι οποίοι επιβεβαιώνουν τις πληροφορίες για τη ζωή τους που μας έχει αφήσει ο Ηρόδοτος. Μούμιες, υφάσματα, δέρματα κι άλλα οργανικά υλικά έχουν διατηρηθεί σε βαθιά ψύξη λόγω του διαρκούς υπόγειου πάγου της οροσειράς.

Όμως τα πάντα κινδυνεύουν πλέον να λιώσουν και να αποσυντεθούν λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας της Γης.

Ο Βέλγος αρχαιολόγος Jean Bourgeois του πανεπιστημίου του Ghent ήταν από τους πρώτους που προειδοποίησαν για την επερχόμενη καταστροφή. Σε συνεργασία με άλλους συναδέλφους του επικοινώνησε με την UNESCO και παρουσίασε το πρόβλημα.

Στην οροσειρά Αλτάι σημειώνεται ταχύτερη αύξηση της θερμοκρασίας από ό,τι σε άλλες παρόμοιες περιοχές. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η μείωση του μόνιμου υπόγειου πάγου επειδή τα ταφικά οικοδομήματα είναι επί χιλιάδες χρόνια τώρα σε βαθιά ψύξη σε υψόμετρο 1.000-2.300 μέτρων.

Οι αρχαιολόγοι πρότειναν να αρχίσει έρευνα για να προσδιοριστεί η έκταση του προβλήματος και να ακολουθήσει ο σχεδιασμός διάσωσης.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο στο τεύχος που κυκλοφορεί

επιλεγμένες φωτογραφίες του άρθρου από την έντυπη έκδοση

Στις αρχές του 1800 το Βρετανικό Βασιλικό Ναυτικό χρειαζόταν νέα βάση στον Ατλαντικό. Το νησί της Αναλήψεως βρισκόταν στην καλύτερη θέση αλλά ήταν ένας τόπος άγονος και ακατάλληλος για ανθρώπινη διαβίωση. Ο βοτανολόγος Joseph D. Hooker έλυσε το πρόβλημα. Εμπνευσμένος ίσως από τον καλό του φίλο Κάρολο Δαρβίνο, έστειλε φυτά από όλον τον κόσμο και δημιούργησε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα ένα λειτουργικό γόνιμο μίνι-κόσμο.

Ο Κάρολος Δαρβίνος σταμάτησε στο νησί της Αναλήψεως, ένα μικρό ηφαιστειογενές νησί στη μέση του Ατλαντικού, το οποίο απέχει 1.536 χλμ. από τις αφρικανικές ακτές και 2.048 χλμ. από τις ακτές της Νότιας Αμερικής.

Το όνομα Νησί της Αναλήψεως (Ascencion) το είχε δώσει ένας Πορτογάλος θαλασσοπόρος το 1501, όταν το είχε ανακαλύψει ανήμερα της Αναλήψεως του Σωτήρος. Ο Κάρολος Δαρβίνος είχε αρχίσει το ταξίδι του με το πλοίο «Beagle» που θα κρατούσε τρία χρόνια.

H εικόνα που αντίκρισε όταν πάτησε το πόδι του στη στεριά ήταν απογοητευτική. Μαύρη λάβα κάλυπτε το άγονο έδαφος του νησιού, το οποίο σφυροκοπούνταν συνεχώς από ξηρούς ανέμους που προέρχονταν από την Αφρική, ενώ η βροχή που έπεφτε εξατμιζόταν αμέσως. Ο πατέρας της θεωρίας της εξέλιξης δεν σταμάτησε ξανά στο Νησί της Αναλήψεως.

Αν όμως έφτανε μερικές δεκαετίες αργότερα δεν θα πίστευε στα μάτια του. Μεγάλες περιοχές καλύπτονταν από θάμνους, λουλούδια και δάση μπαμπού, ενώ μπανανιές, ευκάλυπτοι και κωνοφόρα από μακρινές γωνιές της Γης ευδοκιμούσαν στον άλλοτε έρημο τόπο.

Η μαγική μεταμόρφωση του άγονου νησιού οφείλεται στο γνωστό Άγγλο βοτανολόγο Joseph D. Hooker, στενό και πιστό φίλο και συνεργάτη του Δαρβίνου.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο στο τεύχος που κυκλοφορεί

επιλεγμένες φωτογραφίες του άρθρου από την έντυπη έκδοση

Οι ερευνητές ανακάλυψαν τις οσμές του ανθρώπινου σώματος που έλκουν τα κουνούπια. Βρήκαν επίσης έναν τρόπο να αποτρέπουν τα κουνούπια απ’ το να μας τσιμπούν. Οι ανακαλύψεις αυτές μπορεί να έχουν μεγάλη σημασία για τη δημιουργία αποτελεσματικών μέσων καταπολέμησης των κουνουπιών ώστε να σταματήσει η μετάδοση του κίτρινου πυρετού, του δάγγειου πυρετού και της ελονοσίας.

Το κουνούπι είναι από τα πιο επικίνδυνα έντομα, ειδικά στις τροπικές περιοχές όπου αποτελεί φορέα πολλών νοσογόνων μικροοργανισμών. Μεταδίδει, για παράδειγμα, το παράσιτο της ελονοσίας και τους ιούς που προξενούν δάγγειο και κίτρινο πυρετό, οι οποίοι κάθε χρόνο προσβάλλουν εκατομμύρια ανθρώπους και οδηγούν στο θάνατο ένα εκατομμύριο από αυτούς, κατά κύριο λόγο παιδιά.

Στους τροπικούς γίνονταν για δεκαετίες προσπάθειες προστασίας του πληθυσμού από τα επικίνδυνα τσιμπήματα των κουνουπιών – ύπνος κάτω από κουνουπιέρα, άλειμμα με αντικουνουπικό υγρό, ψέκασμα σπιτιών και δημόσιων χώρων με ισχυρά, επικίνδυνα για την υγεία χημικά. Ωστόσο όλες αυτές οι μέθοδοι δεν ήταν αρκετές για να κρατηθούν μακριά τα τόσο ανθεκτικά έντομα. Αυτό, εκτός των άλλων, οφείλεται στο γεγονός ότι διαθέτουν ευαίσθητη όσφρηση. Επίσης αποτελούσε για πολύ καιρό μυστήριο το πώς έβρισκαν με τόση ακρίβεια το θύμα τους μέσα από τα νέφη των διαφορετικών οσμών. Πρόσφατα οι ερευνητές έφτασαν πιο κοντά στην απάντηση του ερωτήματος αυτού, ανοίγοντας έτσι το δρόμο για νέους τρόπους καταπολέμησης των μικρών αιμοδιψών πλασμάτων.

Το οσφρητικό όργανο του κουνουπιού αποτελείται από εκατοντάδες ανθεκτικές, τριχοειδείς δομές που βρίσκονται στο κάτω χείλος, το οποίο σχηματίζει κάτι σαν περίβλημα της προβοσκίδας, στις κεραίες και στις γναθικές προσακτρίδες, δομές που αποτελούν ένα είδος στόματος. Κάθε τρίχα διαθέτει νεύρα, τα cpA, που είναι ευαίσθητα σε μυρωδιές και στέλνουν σήμα στον εγκέφαλο όταν επηρεάζονται από μια αρωματική ουσία. Ενώ οι κεραίες μπορούν να αντιλαμβάνονται πολλές μυρωδιές, οι γναθικές προσακτρίδες καταγράφουν κυρίως την ύπαρξη διοξειδίου του άνθρακα.

Οι καθοριστικές παράμετροι στην αναζήτηση της λείας των κουνουπιών είναι η ζέστη, η υγρασία και το διοξείδιο του άνθρακα. Οι άνθρωποι και άλλα θηλαστικά τραβούν σταθερά την προσοχή πάνω τους γιατί εκπέμπουν διοξείδιο του άνθρακα κάθε φορά που εκπνέουν. Ο άνεμος σπάει τις ριπές αυτές σε μια σειρά νεφών διοξειδίου του άνθρακα που τα χωρίζει μεταξύ τους ο αέρας.

Ακόμα και από μεγάλη απόσταση η μύτη των κουνουπιών είναι πολύ ευαίσθητη στη δομή των νεφών αυτών. Όταν ένα νεύρο cpA αντιλαμβάνεται αυτές τις σειρές των νεφών διοξειδίου του άνθρακα, στέλνει στον εγκέφαλο του κουνουπιού μικρούς παλμούς. Το κουνούπι λαμβάνει έτσι μήνυμα σχετικά με την ύπαρξη ενός γεύματος σε εφικτά όρια και κατευθύνεται με μεγάλη ταχύτητα προς το στόχο.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο στο τεύχος που κυκλοφορεί

επιλεγμένες φωτογραφίες του άρθρου από την έντυπη έκδοση

Οι επιστήμονες έχουν διευρύνει εντυπωσιακά τις γνώσεις μας για το σύμπαν. Ωστόσο, παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί, αυτά που συνεχίζουμε να αγνοούμε είναι περισσότερα και πολλά θεμελιώδη ερωτήματα εξακολουθούν να παραμένουν αναπάντητα. Το Science Illustrated εξετάζει δέκα από τα μεγαλύτερα μυστήρια του σύμπαντος και αξιολογεί το πόσο κοντά βρίσκεται ο άνθρωπος στη λύση τους.

1 – Τι υπήρχε πριν από τη Μεγάλη Έκρηξη;
Σύμφωνα με την κλασική θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης, ο χώρος και ο χρόνος δεν προϋπήρχαν, αλλά «σχηματίστηκαν» εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Γι’ αυτό και οι αστρονόμοι απαντούσαν ότι το ερώτημα αυτό δεν έχει νόημα – είναι σαν να ρωτούσαμε τι υπάρχει βορειότερα του βορείου πόλου. Και όμως πολλοί θεωρητικοί φυσικοί προσπαθούν να διαμορφώσουν θεωρίες που θα δίνουν κάποια απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Τι γνωρίζουμε;
Η Μεγάλη Έκρηξη είναι μια καθιερωμένη θεωρία η οποία περιγράφει την εξέλιξη του σύμπαντος από το πρώτο σχεδόν εκατοστό του δευτερολέπτου μετά την εμφάνισή του μέχρι σήμερα. Ωστόσο, όσο περισσότερο πλησιάζουμε προς την επονομαζόμενη Εποχή του Πληθωρισμού, στη διάρκεια της οποίας εικάζεται ότι το βρεφικό σύμπαν διογκώθηκε ταχύτατα, καθώς και στην Εποχή Πλανκ, την αρχέγονη εποχή του εμβρυακού σύμπαντος, στη διάρκεια της οποίας οι τέσσερις γνωστές βασικές αλληλεπιδράσεις της φύσης ήταν ενοποιημένες, οι υπάρχουσες θεωρίες καταρρέουν. Από τη στιγμή λοιπόν που δεν έχει διατυπωθεί μέχρι σήμερα μια ικανοποιητική θεωρία κβαντικής βαρύτητας και ως εκ τούτου δεν γνωρίζουμε καν τι ακριβώς συνέβη τις πρώτες και απειροστά μικρές στιγμές μετά τη Μεγάλη Έκρηξη, αντιλαμβάνεται κανείς ότι η προσπάθεια να διερευνηθεί τι την προκάλεσε ή τι προϋπήρχε αυτής είναι ακόμη δυσκολότερη.
Μία από τις σχετικές θεωρίες που έχουν προταθεί ονομάζεται «αιώνιος πληθωρισμός». Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, η πληθωριστική φάση της εκθετικής διόγκωσης του σύμπαντος διαρκεί για πάντα και στη διάρκειά της σχηματίζονται συνεχώς νέα σύμπαντα τα οποία διαστέλλονται κ.ο.κ. Το δικό μας σύμπαν είναι ένα από τα ατέλειωτα πολλά σύμπαντα, τα άλλα, όμως, είναι τόσο μακριά από εμάς στο χρόνο και στο χώρο ώστε είναι αδύνατη κάθε επικοινωνία.

Άλλες θεωρίες, όπως η θεωρία του κυκλικού σύμπαντος, υποστηρίζουν ότι ο χώρος και ο χρόνος υπήρχαν πάντα και ότι η Μεγάλη Έκρηξη δεν είναι η απαρχή του χρόνου, αλλά μια «γέφυρα» προς μια προϋπάρχουσα εποχή, στη διάρκεια της οποίας το σύμπαν συστελλόταν. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, το σύμπαν ακολουθεί μια αέναη σειρά «κύκλων», συστελλόμενο μέχρι τη Μεγάλη Σύνθλιψη και επανεμφανιζόμενο σε μια νέα διαστελλόμενη Μεγάλη Έκρηξη.

Μπορούμε να έχουμε μια απάντηση;
Αυτές οι προσεγγίσεις δεν βασίζονται σε ένα στέρεο και κοινά αποδεκτό θεωρητικό/μαθηματικό πλαίσιο, ενώ η απαραίτητη επαλήθευσή τους με την παρατήρηση και το πείραμα είναι ιδιαίτερα δύσκολη, ίσως και αδύνατη. Κατά συνέπεια, η διατύπωση μιας επιστημονικής θεωρίας που θα δίνει απάντηση σε αυτό ερώτημα και θα διατυπώνει προβλέψεις, οι οποίες να μπορούν να επαληθευθούν πειραματικά, είναι ακόμη πολύ μακριά.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο στο τεύχος που κυκλοφορεί

επιλεγμένες φωτογραφίες του άρθρου από την έντυπη έκδοση

Αν μη τι άλλο αυτό το περιοδικό μας δίνει χαρά όταν είμαστε στη δουλειά μας και μας κάνει υπερήφανους όταν είμαστε με τους φίλους μας. Αυτά που ίσχυαν έως τώρα ενισχύονται ακόμα περισσότερο καθώς τα φτερά μας άνοιξαν πια πολύ και αρχίζουμε να πετάμε πιο ψηλά.

Οι σελίδες για τους μικρούς μας φίλους, που είναι δική μας ιδέα και παραγωγή, άρχισε να ταξιδεύει πλέον και έξω από τα ελληνικά σύνορα. Είμαστε το πρώτο ελληνικό περιοδικό που «εξάγεται». Η αρχή έγινε με την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία και από τον επόμενο μήνα οι αναγνώστες των τοπικών Science Illustrated θα απολαμβάνουν και τις ελληνικές παιδικές σελίδες στη γλώσσα τους. Το δικό μας παιδικό. Με τα κείμενα της Ακριβής, της Αλίκης, της Έλλης, της Μαρίας, του Νίκου, των συνεργατών μας από το Ευγενίδειο Ίδρυμα. Τα σκίτσα του Γιώργου, του Καίσαρα, του Σπύρου.

Τώρα, οι υποχρεώσεις μας μεγαλώνουν ακόμα περισσότερο, κατ’ αρχάς απέναντι σε εσάς, και θέλουμε να αποδεικνύουμε συνεχώς, σε κάθε τεύχος, σε κάθε σελίδα, την ποιότητα και τη δημιουργικότητά μας. Να κατακτήσουμε και άλλες χώρες, με εσάς, τους Έλληνες αναγνώστες μας, πολύτιμους συμπαραστάτες!