openscience

Η χημεία, σε όλες τις μορφές της, είναι μια μεγάλη (κατά πολλούς) επιστήμη, χάρη στην οποία η ζωή μας έγινε πιο γρήγορη (βενζίνη, κηροζίνη), πιο εκλεπτυσμένη (δίσκοι βινυλίου), πιο μαγική και φωτεινή (φθορίζουσες λάμπες νέον, υδραργύρου κλπ.) και βέβαια, συνακολούθως, σε κάποιο βαθμό πιο επικίνδυνη. Πώς όμως φτάσαμε στη σημερινή χημεία; Ποια ήταν τα στάδια, τα σημεία σταθμοί, τα γεγονότα που απαρτίζουν την ιστορία από τη βοτανική και την αλχημεία, στην φαρμακευτική και τη χημεία; Σίγουρα, ένα καθοριστικό γεγονός ήταν η σύνταξη του περιοδικού πίνακα από τον Dimitri Mendeleyev το 1869, οπότε επιτέλους αποκαλύφθηκε ένα πρώτο μοτίβο μεταξύ των γνωστών, ως τότε, στοιχείων, βασισμένο στις ιδιότητές τους. Σύμφωνα με τις αναφορές, ο Mendeleyev έδωσε αυτή τη λύση αφού έπαιξε πασιέντζα και αποκοιμήθηκε εξαντλημένος, βλέποντας ένα όνειρο μετά από ένα δύσκολο τριήμερο εργασίας πάνω στα στοιχεία. Όμως δεν ήταν ο μόνος ο οποίος ονειρεύτηκε τη λύση ενός θεμελιώδους χημικού προβλήματος. Το 1865, ο Friedrich August Kekule έσπαγε το κεφάλι του για τον συντακτικό τύπο του βενζενίου, ενός οργανικού μορίου με 6 συμμετρικά άτομα άνθρακα: αποκοιμώμενος πλάι στο τζάκι του, είδε στον ύπνο του ένα φίδι που δάγκωνε την ουρά του και έλαμψε ξαφνικά η ιδέα των αρωματικών υδρογονανθράκων με μορφή δακτυλίου.

Ο Paul Strathern ξεκινάει από το όνειρο του Mendeleyev, για να καταλήξει στο αποτέλεσμά του, μετά από μια ανασκόπηση της ιστορίας και της εξέλιξης της χημείας. Εύλογα αναρωτιέται κανείς, τι σχέση έχει ένα τόσο φανερά απόκρυφο σύμβολο, όπως ο Ουροβόρος Όφις, με την επιστημονική σκέψη ενός Γερμανού χημικού. Αν δεν έχει ασχοληθεί κανείς με την ιστορία των επιστημών, το βιβλίο του Strathern δεν του δίνει απλώς τη συσχέτιση, αλλά και τη χρονική εξέλιξη της έννοιας και του συμβόλου (καθώς και άλλων), από την Ερμητική Φιλοσοφία στο θεμέλιο της βενζίνης. Για όσους έχουν ασχοληθεί, άρα και γνωρίζουν ότι ο Ουροβόρος Όφις είναι συμβολική αναπαράσταση του «Ένα το Όλον» (ήδη από τα Αλεξανδρινά χρόνια, με την έννοια να είναι ακόμα παλαιότερη), ο Strathern έχει ετοιμάσει μια εξαιρετική εξιστόρηση: από την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, στην αιγυπτιακή τεχνογνωσία, στο συγκερασμό των δύο, στη γέννηση της πρώιμης χημείας με τη μορφή της αλχημείας – ενός κράματος πρακτικών γνώσεων και φιλοσοφικών εννοιών – στην εξέλιξή της περνώντας από τα χέρια των Αράβων, των μεσαιωνικών διδασκάλων και των αναγεννησιακών ιατροχημικών, για να φτάσει να γίνει η σημερινή χημεία. Περνώντας από όλα τα στάδια της ακμής και της παρακμής, χάνοντας το φιλοσοφικό της υπόβαθρο, γενόμενη ένας αποδιοπομπαίος τράγος για τους επιστήμονες που ήθελαν να αποκηρύξουν τον μυστικισμό, η αλχημεία έδωσε τις βάσεις για μια από τις πιο σεβαστές σημερινές επιστήμες.

Ακολουθώντας την αρχαιότατη σοφία που λέει να χτίζεις το μέλλον σου πάνω στο παρελθόν σου, ο συγγραφέας μας παραθέτει, μέσα από γεγονότα, ιστορικά ανέκδοτα και φυσιογνωμίες, τα θεμέλια και διαδοχικά στρώματα που έχτισαν αυτό το επιστημονικό οικοδόμημα, χρησιμοποιώντας ως κύριο άξονα την έννοια των στοιχείων, όπως αυτή αντιμετωπιζόταν σε κάθε στάδιο αυτής της πορείας: από τα 5 θεμέλια της ύπαρξης, μέχρι τις σημερινές, λατινικές ονομασίες.